گزارش

منزل میرزا صید رضا؛ نمادی از زندگی پیشینیان در خرم آباد

منزل میرزا صید رضا؛ نمادی از زندگی پیشینیان در خرم آباد
نماد بازار خرم آباد
عطا حسن پور
منزل میرزا صید رضا در میان بافت قدیم شهر خرم آباد و دقیقا روبروی ورودی شمالی کاروانسرای میرزا صید رضا که اکنون به بازار طلا فروشان تبدیل شده قرار دارد. کوه سفید کوه و پناهگاه صخره ایپا سنگر که مربوط به دوران پیش از تاریخی می باشد در شمال این اثر بر دامنه کوه واقع شده اند.
راه دسترسی به این منزل از ضلع غربی خیابان حافظ و میدان بزرگ ( میدان گپ) امکان پذیر است.
تاریخچه و وجه تسمیه اثر :
این منزل که به شماره ثبت …. در مورخ …. در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، متعلق به شخصی به نام میرزا صید رضا میر آقایی از مشاهیر استان لرستان در زمان قاجاریه است و کاروانسرای بزرگ میرزا صید رضا که در شهر خرم آباد قرار دارد متعلق به ایشان است.
این کاروانسرا اکنون به بازار طلا فروشان تبدیل شده و در فهرست آثار ملی کشور به شماره ۱۹۲۳ و تاریخ ۱۶/۶/۷۶ به ثبت رسیده است. آقای ایرج کاظمی در کتاب مشاهیر لر راجع به این شخص چنین نوشته :« میرزا صید رضا سررشته دار و نایب الحکومه شهر خرم آباد در سال ۱۲۹۳ این کاروانسرا را در زمینی به مساحت تقریبی ۱۵۰۰ متر در حد فاصل دو منطقه پشت بازار و درب دلاکان ساخته است که از یکصد سال پیش مرکز سقل اقتصاد شهر به شمار می رود ساختمان کاروانسرا با بهره گیری از ذوق سرشار نایب الحکومه خلاق و مبتکر آن زمان و بوسیله معماران سنتی وقت ساخته شده است.
میرزا صید رضا از طرف مظفر الملک با حسن سلوک شهر را اداره می کرد. او از اهالی تفرش و از منشیان زبر دست و با فضلی بود که اعقابش(خانواده های ستوده و میر آقائی) امروزه تیره بزرگی از شهر خرم آباد به شمار می آیند».
این شخص (بانی کاروانسرا ) منزل مذکور را که دقیقا در روبروی ورودی شمالی کاروانسرا قرار دارد ، در همان زمان می سازد.همزمان با این دو بنا حمام گپ (حمام آسیا ) نیز احداث شده است.
منزل میرزا صید رضا در سال ۱۳۰۵ به اداره شهر بانی خرم آباد تبدیل می شود سپس حیاط این منزل را که بر سر نبش بوده و به دو خیابان راه داشته ، به مغازه تبدیل می شود به طوری که اکنون در بین مغازه ها محصور شده است.
این منزل در حال حاضر مدت چندین سال است که متروک و بلا استفاده است و مالکین آن قصد تخریب آن را داشتند که با ثبت اثر در فهرست آثار ملی از این اقدام جلو گیری به عمل آمد.
منزل میرزا صید رضا با مساحتی حدود ۴۲۰متر مربع در ضلع شمال کاروانسرای بزرگ میرزا صید رضا قرار دارد.
میرزا صید رضا بانی هر دوی این بناها بوده. مصالح ساخت و فرم ساخت آن دقیقا شبیه کاروانسرا است و تاریخ ساخت هر دو اثر نیز حدوداً همزمان است.
ورودی این منزل به سمت جنوب و دقیقا روبروی در شمالی کاروانسرا باز می شود. پس از عبور از راهرویی باریک به عرض ۵/۱متر به فضای حیاط می رسیم. این حیاط به شکل مستطیل و ابعاد آن ۸/۱۳×۶۵/۸ متر است در ضلع شمال حیاط فضای داخلی و اتاقها قرار دارند. فضای داخلی از دو قسمت طبقه همکف و زیر زمین تشکیل شده است. پلان طبقه همکف بسیار ساده بوده و از ۲ اتاق ورودی کوچک ( هشتی مانند ) در طرفین ساختمان که به ۲ اتاق بزرگ در انتها متصل می شود تشکیل یافته است.
بزرگترین اتاق در انتهای طبقه همکف قرار دارد ابعاد این اتاق ۹/۱۲×۵۷/۳ متر ۹ طاق نما در شمال ۶ طاق نما در شرق و غرب و ۴ طاق نما در جنوب دارد، و بوسیله یک در بزرگ با اتاق جنوبی نسبتا بزرگی ارتباط دارد. این اتاق نسبتا بزرگ از دو جهت شرق و غرب با اتاقهائی ورودی و از جهت جنوب بو سیله ۵ طاق نما به ارتفاع حدودا ۵/۲متر با فضای حیاط ارتباط منظری دارد.ابعاد این اتاق ۷/۶× ۷/۴متر است. این طبقه فاقد سقف است و تمام دیوارها با گچ اندود شده اند و دارای طاقچه های زیبائی نیز هستند.
پلان طبقه زیر زمین دقیقا شبیه پلان طبقه همکف است با این تفاوت که دو اتاق ورودی به اتاق بزرگ راه ندارند ونیز ارتفاع دیوارها در سطح حیاط کوتاه و به حدود ۲متر می رسد.
از تزئینات زیبای این منزل دو طاق نمای رفیع و زیبایی است که بر سر در هر دو ورودی به فضای داخلی قرار دارند. ارتفاع این طاق نماها حدود ۶متر است و طاق آنها با آجر تزئین یافته این تزئینات در طره ی بام به شکل آجرهای دندان موشی و تزئین آجری مشبک نمودار هستند. از جمله تزئینات دیگر که در ضلع شرقی حیاط قرار دارد طاق نماهای کوچکی هستند که با آجرهای آبی رنگ به شکل تزئینات لانه زنبوری و مشبک پر شده است. همچنین طاق زیر زمین این منزل با آجر به شکل هندسی خاص و زیبائی ضرب شده است و کاملا مسطح می باشد.
وضعیت موجود تخریب شده و سقف هر دو طبقه آن کاملا فرو ریخته ، و درو پنجره های آن نیز از بین رفته اند فقط دیوارها ، چهار چوب بنا وزیر زمین بنا سالم مانده اند.w1